سکته مغزی یکی از مهم ترین علل مرگ و ناتوانی در سراسر جهان است. هر دقیقه پس از انسداد عروق مغزی ، میلیون ها سلول عصبی از بین می روند. به همین دلیل ، درمان سریع و هدفمند نقش حیاتی در حفظ عملکرد مغز دارد.
در سال های اخیر ، درمان اندوواسکولار (Endovascular Therapy) به عنوان یکی از مؤثرترین روش ها برای باز کردن عروق بسته و کاهش عوارض سکته مغزی ایسکمیک شناخته شده است. در این مقاله ، متخصص جراحی مغز و اعصاب گرگان ، به بررسی نقش اندوواسکولار در کاهش عوارض سکته مغزی ، نحوه انجام آن ، مزایا و تأثیرش در کاهش ناتوانی های ناشی از سکته می پردازد.
سکته مغزی چیست و چرا اتفاق می افتد ؟
سکته مغزی (Stroke) زمانی رخ می دهد که جریان خون به بخشی از مغز قطع یا کاهش یابد. این کاهش جریان ممکن است به دو شکل بروز کند :
- سکته ایسکمیک (Ischemic Stroke) : ناشی از انسداد شریان مغزی (حدود ۸۵٪ موارد)
- سکته هموراژیک (Hemorrhagic Stroke) : به دلیل پارگی رگ و خونریزی در بافت مغز
در سکته ایسکمیک ، هدف اصلی درمان ، بازگرداندن سریع جریان خون به ناحیه آسیب دیده است ؛ و اینجاست که نقش درمان اندوواسکولار پررنگ می شود.
درمان اندوواسکولار چیست ؟
درمان اندوواسکولار ، یک روش کم تهاجمی است که با استفاده از کاتترهای باریک و ابزارهای مخصوص از طریق شریان فمورال (در کشاله ران) انجام می شود. پزشک با هدایت این کاتتر به داخل عروق مغزی ، می تواند لخته خون را خارج کند یا با تزریق داروی ترومبولیتیک ، مسیر جریان خون را باز کند.
انواع روش های اندوواسکولار
- ترومبکتومی مکانیکی (Mechanical Thrombectomy) : در این روش ، لخته با ابزار مخصوص (Stent Retriever) گرفته و خارج می شود.
- ترومبولیز موضعی (Intra-arterial Thrombolysis) : تزریق مستقیم داروی حل کننده لخته (مثل rtPA در محل انسداد.)
- استنت گذاری یا آنژیوپلاستی مغزی : در موارد تنگی شدید عروق ، استنت برای باز نگه داشتن مسیر جریان خون کار گذاشته می شود.
زمان طلایی برای انجام درمان اندوواسکولار
موفقیت درمان اندوواسکولار به زمان مراجعه بیمار وابسته است. تحقیقات نشان می دهد که اگر این درمان در ۶ ساعت اول پس از شروع علائم سکته انجام شود ، احتمال بازگشت عملکرد مغزی بسیار بیشتر است. در برخی بیماران ، بر اساس نتایج تصویربرداری (CT Perfusion یا MRI) ، درمان تا ۲۴ ساعت بعد از سکته نیز می تواند مؤثر باشد. در هر دقیقه تأخیر ، میلیون ها نورون از بین می رود ؛ بنابراین مراجعه سریع به بیمارستان مجهز به بخش نورواندوواسکولار حیاتی است.
نقش درمان اندوواسکولار در کاهش عوارض سکته مغزی
بازگشت سریع جریان خون به مغز
ترومبکتومی مکانیکی می تواند جریان خون را در بیش از ۸۰٪ بیماران به طور کامل بازگرداند. این بازگشت سریع ، نواحی قابل نجات مغز (Penumbra) را حفظ کرده و از مرگ سلولهای عصبی جلوگیری میکند.
کاهش ناتوانی های عصبی
مطالعات بالینی (مانند MR CLEAN ، EXTEND-IA و DAWN) نشان داده اند که بیماران درمان شده با روش اندوواسکولار نسبت به درمان دارویی تنها ، بهبودی عملکردی بسیار بیشتری دارند.
- بهبود حرکتی و گفتاری سریع تر
- کاهش نیاز به توان بخشی طولانی مدت
- افزایش شانس بازگشت به زندگی مستقل
کاهش خطر عوارض دارویی
در بیمارانی که نمی توانند از داروهای حل کننده لخته (مثل tPA) استفاده کنند ، اندوواسکولار یک جایگزین ایمن است و خطر خونریزی مغزی را کاهش می دهد.
کاربرد در بیماران خاص
درمان اندوواسکولار در موارد زیر نیز مفید است :
- انسداد عروق بزرگ (مانند شریان مغزی میانی یا کاروتید داخلی)
- بیماران با منع مصرف ترومبولیتیک ها
- سکته های دیر مراجعه کننده (با بافت مغزی هنوز قابل نجات)
مزایای درمان اندوواسکولار نسبت به درمان های سنتی
| ویژگی | درمان دارویی (tPA) | درمان اندوواسکولار |
| بازکردن عروق بزرگ | محدود | بسیار مؤثر |
| زمان اثربخشی | تا ۴.۵ ساعت | تا ۲۴ ساعت در برخی بیماران |
| خطر خونریزی | بیشتر | کمتر |
| میزان بهبود عملکرد | متوسط | بالا |
| نیاز به بستری طولانی | بیشتر | کمتر |
مراقبت های پس از درمان اندوواسکولار
پس از انجام درمان ، بیمار در بخش مراقبت های ویژه مغز و اعصاب تحت نظر قرار می گیرد و فشار خون و قند خون او به شکل دقیقی کنترل می شود. همچنین ، تصویربرداری های پیگیری (مانند CT یا MRI) انجام و از ترومبوز مجدد با داروهای ضد پلاکت پیشگیری می شود. به علاوه ، توان بخشی نیز خیلی زود آغاز می شود.
چه بیمارانی بهترین پاسخ را به درمان اندوواسکولار می دهند ؟
🟢 شروع علائم کمتر از ۶ ساعت گذشته باشد.
🟢 انسداد در شریانهای بزرگ مغزی وجود داشته باشد
🟢 نواحی از مغز هنوز زنده و قابل نجات باشند (بر اساس MRI یا CT Perfusion)
🟢 سن پایین تر از ۸۰ سال و شرایط عمومی پایدار
چالش ها و محدودیت های درمان اندوواسکولار
هرچند نتایج بسیار امیدوارکننده اند ، اما محدودیت های زیر هم وجود دارد :
🔴 نیاز به بیمارستان مجهز به تیم نورواندوواسکولار ۲۴ ساعته
🔴 دسترسی محدود در برخی شهرها
🔴 هزینه نسبتاً بالاتر نسبت به درمان دارویی
🔴 نیاز به تصویربرداری پیشرفته برای انتخاب دقیق بیماران
جمع بندی
درمان اندوواسکولار ، انقلابی در مدیریت سکته مغزی ایسکمیک ایجاد کرده است. این روش با بازکردن سریع عروق بسته ، باعث نجات سلول های مغزی و کاهش ناتوانی های حرکتی و شناختی می شود. اجرای این درمان در زمان طلایی (به ویژه در ۶ ساعت اول) می تواند تفاوت بین زندگی مستقل و ناتوانی دائمی را رقم بزند. بنابراین آشنایی با علائم سکته مغزی و مراجعه سریع به مراکز تخصصی نورواندوواسکولار ، حیاتی ترین گام برای نجات مغز است.
